Heydər Əliyev – dövlətçilik məktəbi
Bu gün, 12 dekabr Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin anım günüdür. 21 il əvvəl aramızdan cismən ayrılsa da, Ulu Öndər Azərbaycan xalqı və dövləti qarşısında gördüyü işlərlə, ideyaları və arzuları ilə daima bizimlə olub, bizə yol göstərib. Məhz onun göstərdiyi yol və ideyalar bizi bu günkü uğurlarımıza gətirib, fəaliyyətimizin ilham mənbəyi olub. İndi biz müzəffər xalqıq, ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etmiş, beynəlxalq aləmdə böyük nüfuza malik, güclü iqtisadiyyatı və ordusu olan dövlətik.
Allah rəhmət eləsin!
2023-cü il – Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin anadan olmasının 100 illiyi. Heydər Əliyev ili.
Elm aləmində iz buraxmış görkəmli alimlərin xidmətlərindən danışılarkən onların əldə etdikləri elmi nailiyyətlərlə yanaşı öz sahələrində elmi məktəb yaratmaları xüsusi qeyd olunur. Bu nöqteyi-nəzərdən yanaşsaq, Heydər Əliyeviin həyat və fəaliyyəti nəsillərə örnək ola biləcək bir məktəbdir – böyük dövlətçilik məktəbi. Bu məktəb bizə öyrədir ki, dövlət necə qurulur, onun müstəqilliyi necə qorunur, ölkənin beynəlxalq nüfuzunun qaldırılması üçün xarici siyasət necə aparılırır, milli həmrəylik necə əldə olunur.
Heydər Əliyev 1993-cü ildə ikinci dəfə Azərbaycana rəhbərliyə qayıdanda ölkənin vəziyyəti çox ağır idi. Ölkə vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə üzbəüz idi. Bir tərəfdən, Dağlıq Qarabağda baş verən ağır itkilər, bir tərəfdən vətəndaş müharibəsi təhlükəsi, bir tərəfdən də əlavə separatizm ocaqları çox çətin vəziyyət yaratmışdı. Digər tərəfdən, hər vasitə ilə Azərbaycanı tamamilə öz təsiri altına almaq istəyən Rusiyanın təhdidləri, beynəlxalq aləmdə kifayət qədər tanınmamağımız və lazımi dəstəyin göstərilməməsi durumu daha da ağırlaşdırırdı. Belə bir şəraitdə ölkəyə rəhbərliyi qəbul edən Heydər Əliyev ilk növbədə Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunması üçün bütün gücü ilə fəaliyyətə başladı. 1993-cü ildə ulu öndərimiz qarşıya qoyduğu vəzifələri belə bəyan etmişdi: "Azərbaycan Respublikasında demokratik, hüquqi dövlət qurulmalıdır. Azərbaycan dövləti demokratik prinsiplər əsasında fəaliyyət göstərməlidir, öz tarixi, milli ənənələrindən bəhrələnərək, dünya demokratiyasından, ümumbəşəri dəyərlərdən səmərəli istifadə edərək demokratik dövlət quruculuğu yolu ilə getməlidir".
Dövlətin müstəqil dövlət kimi mövcud olması üçün onun sarsılmaz dayaqları olmalıdır. Asılı olmayan, dünyada baş verən sarsıntılara davamlı iqtisadiyyat, ölkəyə qarşı təhdidləri dəf etmək gücündə olan müasir peşəkar ordu, ölkənin beynəlxalq nüfuzunu daima irəli aparan ağıllı xarici siyasət, vahid milli ideologiyaya əsaslanan milli həmrəylik dövlətin əsas dayaqlarıdır. Əslində Azərbaycan dövlətinin bu dayaqlarının formalaşmasına Heydər Əliyev hələ keçmiş SSRİ dövründə başlamışdı. 1969-cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi seçildikdən sonra Azərbaycana rəhbərlik etməyə başlayan Heydər Əliyev qısa müddət ərzində respublikamızı ucqar aqrar respublikadan dövrünə görə inkişaf etmiş sənayeyə malik bir ölkəyə çevirdi. Həmin vaxt Heydər Əliyev bir neçə problemi demək olar ki eyni vaxtda həll etdi. Bakıda və Sumqayıtda iri sənaye müəssisələri, həmin müəssisələrdə işləyə biləcək ixtsaslı kadrların hazırlanması üçün peşə məktəbləri açıldı, həmin kadrların yaşaması üçün yataqxanalar (o cümlədən ailəvi yataqxanalar) tikildi, bunlarla paralel yeni qəsəbələr, mikrorayonlar salındı, kənd rayonlarından 8 və 10-cu sinfi bitirmiş gənclər həmin peşə məktəblərinə cəlb olundular, daha yüksək ixtisaslı kadrların yetişdirilməsi üçün yüzlərlə gənc keçmiş SSRİ-nin aparıcı ali məktəblərinə göndərildilər, kəndin üzərinə çökmüş ağır sosial yük azaldıldı və Bakıda demoqrafik vəziyyət azərbaycanlıların xeyrinə dəyişdi. Azərbaycan keçmiş SSRİ ərazisində bəzi məhsulların istehsal edildiyi müəssisələrə malik olan yeganə respublika oldu. Ölkənin çoxşaxəli iqtisadiyyatı formalaşdı. Həmin iqtisadi baza Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra ölkənin sarsıntılara davam gətirməsində mühüm rol oynadı. 1993-cü ildə Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra əsas fəaliyyətini həmin iqtisadi bazanın güclənməsinə, ölkənin dayanıqlı və çoxşaxəli iqtisadi əlaqələrinin formalaşmasına yönəltdi. Əlbəttə ki, bu istiqamətdə beynəlxalq enerji layihələri üzrə görülən işləri xüsusi qeyd etmək lazımdır. 1994-cü ildə imzalanan “əsrin müqaviləsi” böyük bir iqtisadi dirçəliş yolunun başlanğıcı oldu. Və həmin yol bizi bu günkü Azərbaycana gətirdi – qarşıya çıxan istənilən problemi həll etməyə qadir, kimsədən asılı olmayan güclü iqtisadiyyata malik Azərbaycana. Bu iqtisadi gücün sayəsində ölkəmiz 2020-ci ildə başlayan Covid-19 bəlasının öhdəsindən minimum itkilərlə gəldi, hətta bir çox ölklərə yardım etdi. 2020-ci ilon sentyabr-noyabr aylarında Byük Zəfərlə bitən 44 günlük savaşda nə ordunun, nə də bütövlükdə ölkə əhalisinin bütün növ təminatında heç bir sıxıntının yaşanmaması da məhz həmin iqtisadi gücün göstəricisi oldu.
Hər bir dövlətin müstəqilliyinin əsas təminatçısı onun ordusudur. Keçən əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının dağılmasından sonra Azərbaycan müstəqil olduqda əsas çətinlik milli hərbi kadrların kifayət qədər olmaması idi. Milli ordunun yaradılması vaxt tələb edirdi. Çar Rusiyası dövründə azərbaycanlıların hərbi xidmətə cəlb olunmasına soyuq münasibət var idi. Keçmiş SSRİ dövründə də bu münasibət dəyişilməmişdi. Azərbaycanlılar digər müsəlman respublikaların vətəndaşları kimi daha çox tikinti batalyonlarına cəlb olunur, peşəkar milli hərbi kadrların yetişdirilməsinə imkan yaradılmırdı. Bu acı təcrübəni yaxşı bilən Heydər Əliyev 1971-ci ildə Bakıda Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəbin yaradılmasına nail oldu. Həmin vaxt II dünya savaşında iştirak etmiş, müharibənin bütün ağrı-acısını görmüş, hərb işini və rus dilini bilməməyin azərbaycanlılara necə baha başa gəldiyinin şahidi olmuş yaşlı nəslin nümayəndələri bu addımı yüksək qiymətləndirərək deyirdilər ki, “Heydər Əliyev bundan sonra heç nə etməsə də, təkcə bu məktəbə görə onun adı Azərbaycanın tarixinə düşəcək”. Sonrakı illər bu sözlərin nə qədər doğru olduğunu göstərdi. Xüsusilə də Dağlıq Qarabağ hadisələri başlayanda, müstəqilliyimizin ilk illərində məhz həmin məktəbin yetirmələri ön cəbhədə oldular. Milli Ordu quruculuğunda onların rolu əvəzedilməz oldu. Bütün bunlar Heydər Əliyevin uzaqgörənliyinin nəticəsi idi. Heydər Əliyev həmin məktəb haqqında deyirdi: "Biz Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyin ilk bünövrə daşlarını qoyanda o bizim üçün nəzəriyyə deyildi, böyük gələcəyə, Azərbaycanın gələcəyinə baxış idi. Azərbaycanın milli zabit kadrlarının hazırlanması üçün ilk uğurlu addımlar idi. Biz bu addımları atarkən düşünürdük ki, zaman gələcək, Azərbaycan xalqı öz milli azadlığına qovuşacaq, öz dövlət müstəqilliyini əldə edəcək, müstəqil Azərbaycan dövləti yaranacaq. Yarandı da. Məhz bugünkü müstəqilliyimizə görə mən bu məktəbi yaratdım, yaşatdım, böyütdüm. Bilirsiniz, sizə səmimi deyirəm, C.Naxçıvanski adına lisey mənim üçün bir övladdır. Ona öz övladım kimi baxıram və nə qədər yaşayıramsa, ona bax, bu cür baxacağam". 1993-cü ildə ikinci dəfə Azərbaycana rəhbərliyə qayıtdıqdan sonra Heydər Əliyevin fəaliyyətinin əsas prioritetlərindən biri Milli Ordunun, hər cür siyasi təmayüllərdən və intriqalardan, ayrı-ayrı şəxslərin təsirindən uzaq peşəkar ordunun formalaşması oldu. Məhz həmin ordu quruculuğunun bəhrəsini biz 2020-ci ildə 44 günlük savaşda gördük – peşəkarlığı ilə dünyanın özünə heyran qoyan Azərbaycan əsgəri qısa müddədtə 30 illik erməni işğalına son qoydu, ərazi bütövlüyümüzü bərpa etdi və ölkəmizi hər cür təhdidlərdən qorumağa hazır olduğunu göstərdi. Bu, uzunmüddətli ordu quruculuğu siyasətinin nəticəsi idi.
Qeyd etdiyimiz kimi, 1993-cü ildə əsas vəzifə ölkənin müstəqilliyinin qorunması idi. Faktiki olaraq Heydər Əliyev imkansızı bacardı. Həmin vaxt Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi dünya xəritəsində qalması məsələsini həll etmək böyük ağıl və müdrik siyasət tələb edirdi. Ulu Öndərin qeyd etdiyi kimi “Müstəqilliyin əldə olunması nə qədər çətin idisə, onun saxlanılması, daimi, yəni əbədi olması bundan da çətindir”. Bu vəzifənin uğurla yerinə yetirilməsi isə düzgün xarici siyasətin aparılmasını zəruri edirdi.
1993-cü ildə Milli Məclisin sədri seçilərkən Heydər Əliyev xarici siyasətin başlıca vəzifələrini və istiqamətlərini müəyyənləşdirdi: “Azərbaycanın müstəqilliyini təmin edən atributlardan biri xarici siyasətdir, Azərbaycanın sağlam xarici siyasəti olmalıdır, düşünülmüş xarici siyasəti olmalıdır, uzaqgörən xarici siyasəti olmalıdır, elə xarici siyasəti olmalıdır ki, Azərbaycanı dünya dövlətləri birliyinə bağlasın, Azərbaycanın bütün dövlətlərlə əlaqəsini, Azərbaycanın mənafeyini təmin etsin və Azərbaycanı de-fakto dünya miqyasında bir müstəqil dövlət kimi tanıtmağı təmin edə bilsin. Azərbaycanın indiyə qədər belə sağlam düşüncəli xarici siyasəti olmayıbdır”.
Heydər Əliyev bu vəzifələrin öhdəsindən məharətlə gəldi – səbrlə, ağılla, emosiyalara qapılmadan. Faktiki olaraq Heydər Əliyev tərəfindən Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunmasını bir tərəfdən vəhşi ayının, digər tərəfdən aslanın hücumuna məruz qalan insanın sağ qalmasına bənzətmək olar. İndi düşünün, ayı da, aslan da səni parçalamaq istəyir və sən elə bir məharət göstərməlisən ki, nəinki sağ qalasan, həm də həmin ayı da, aslan da sənin sağ qalmağında maraqlı olalar və səni bir-birindən qoruyalar. Heydər Əliyevin siyasəti belə bir siyasət idi. O, qeyd etdiyimiz kimi, səbrlə, hay-küy salmadan bütün qonşularla normal münasibətləri qurdu, dünya dövlətlərinə Azərbaycanın hansı ədalətsizliyə məruz qaldığını çatdırdı. Fəaliyyətində əsas diqqəti Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanınması və qəbul olunmasına yönəltdi. Bəlkə də bu məsələyə Heydər Əliyev daha çox diqqət ayırdı, vaxt və güc sərf etdi. O, yaxşı başa düşürdü ki, bir çox məsələlər, o cümlədən Dağlıq Qarabağ problemi tək Azərbaycanın daxilində, onun hərbi və iqtisadi gücü ilə həll olunmur. Daha çox ölkələri Azərbaycanın haqq işinə dəstək verməyə inandırmaq, ermənilərin uzun illər ərzində Azərbaycan barəsində, Dağlıq Qarabağ məsələsi barəsində formalaşdırdıqları yanlış fikri dəyişmək, informasiya blokadasını dağıtmaq lazımdı. O, ölkəbəölkə gəzərək, xaricdə siyasətçilər, iş adamları qarşısında yorulmadan çıxışlar edir, dövlət başçılarına, parlamentlərə regionda baş verənlər barədə həqiqəti çatdırırdı. Bu fəaliyyət çətin də olsa öz bəhrəsini verməyə başladı. Azərbaycanın haqlı olması barədə fikirlər daha çox tribunalardan səsləndi. Hətta Ermənistanın ən qatı havadarları belə rəsmi sənədlərdə, bəyanatlarda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdıqlarını bildirdilər. Beynəlxalq təşkilatların Dağlıq Qarabağ məsələsinə münasibətləri Azərbaycanın lehinə dəyişməyə başladı. Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzu artdı və Ulu öndərin layiqli davamçısı İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə daha da möhkəmləndi.
Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycan dövlətinin milli həmrəylik ideologiyasını yaratdı. Bu ideologiya – azərbaycançılıq ideologiyasıdır. Müxtəlif etnik qrupların və ayrı-ayrı dini etiqad sahiblərinin yaşadığı bir ölkədə vahid bir ideologiyanı yaratmaq, hamının həmin ideologiya ətrafında birləşməsini təmin etmək asan məsələ deyil. Lakin, Heydər Əliyev bu vəzifənin də öhdəsindən məharətlə gəldi. Həmin ideologiyanın ən bariz nəticəsini biz 2020-ci il 44 günlük savaşda gördük – istisnasız olaraq Azərbaycanda yaşayan bütün xalqların nümayəndələri torpaqlarımızın azadlığı uğrunda düşünmədən canlarını fəda etdilər.
Hələ keçmiş SSRİ dövründə Heydər Əliyev bu ideologiyanın formalaşmasına başlayıb. Azərbaycana rəhbərlik etdiyi ilk günlərdən ölkədə Azərbaycan dilinə münasibətin kökündən dəyişməsinə başladı. Ümumiyyətlə, Heydər Əliyev milli məsələyə həmişə böyük həssaslıqla və təəssübkeşliklə yanaşmışdır. Ona görə də, respublikaya rəhbərliyə başladıqdan az sonra Bakı Dövlət Universitetinin yaradılmasının 50 illik yubiley tədbirlərində öz çıxışını Azərbaycan dilində etdi. 1978-ci ildə Azərbaycan SSR-in yeni konstitusiyası qəbul olunarkən Azərbaycanda dövlət dilinin azərbaycan dili olması barədə müddəanın mətnə salınmasına nail oldu. Bu gün bir çox adına siyasətçi deyənlər yeri gəldi-gəlmədi cənubi Azərbaycan məsələsini ortaya atır, vahid Azərbaycanın qurulmasından danışır. Siyasi şüar irəli sürmək başqa şeydir, əməli iş görmək başqa şey. SSRİ-nin qan-qan deyən vaxtında cənubi Azərbaycanla əlaqəni qurmağa nail olan məhz Heydər Əliyev olmuşdur. Keçən əsrin 70-ci illərində Azərbaycan radiosunda fəaliyyətə başlayan cənubi Azərbaycan redaksiyası məhz bu məqsədə xidmət edirdi. Təbii ki, bu redaksiyanın təşkilinin məqsədi başqa cür göstərilmişdi. İran ABŞ-ın yaxın müttəfiqi olduğu üçün guya ona qarşı ideoloji mübarizə məqsədilə yaradılmışdı. Amma həmin verilişlərdə bir xalqın ayrı düşmüş övladları bir-birinin səsini eşidir, şirin Təbriz ləhcəsi radiolardan ölkəmizə yayılırdı. Həmin radio bir körpü idi – dəmir divarları dəlib keçən körpü. Heydər Əliyevin cənubi Azərbaycan məsələsində həssaslığı həm də müxtəlif illərdə İrandan Azərbaycana mühacirətə gəlmiş şəxslərə münasibətdə özünü göstərirdi. Həmin insanlar dövlət tərəfindən hər bir qayğı ilə əhatə olunur, cəmiyyətimizə inteqrasiya olunmaları üçün bütün şərait yaradılırdı.
Heydər Əliyev azərbaycançılıq ideologiyası ətrafında milli həmrəyliyin formalaşdırılmasını təkcə ölkə daxilində deyil, həm də bütün dünya üzrə aparırdı. Və bu işdə vaxtilə onun tərəfindən keçmiş SSRİ-nin müxtəlif elm və təhsil mərkəzlərinə göndərilmiş, müəyyən səbəblərdən orda qalıb yaşayan azərbaycanlılar yaxından iştirak etdilər. Keçən əsrin 70-ci illərində minlərlə azərbaycanlı gəncin keçmiş SSRİ-nin müxtəlif elm və təhsil mərkəzlərinə göndərilməsini təşkil eədrkən Heydər Əliyev bilirdi ki, onların müəyyən hissəsi getdikləri respublikalarda, şəhərlərdə qalacaqlar, özü də Azərbaycanı təmsil edən yüksək təhsilli, dünyagörüşlü insanlar kimi qalacaqlar, yerli mühitə inteqrasiya edəcəklər, müxtəlif dövlət orqanlarında vəzifə tutacaqlar və Azərbaycan haqqında daha düzgün və müsbət təsəvvürlərin formalaşmasına nail olacaqlar. O vaxtkı gənclərin bir çoxu SSRİ dağıldırqdan sonra müxtəlif xarici ölkələrə getdilər. İndi onlar və onların övladları bütün dünyada Azərbaycanın haqq işini fəal müdafiə etməklə məşğuldurlar. Bütün bunlar Heydər Əliyevin aktiv diaspora yaratmaq planlarının nəticəsidir. 44 günlük savaş dövründə bütün dünyada erməni təbliğatının, təxribatlarının, dezinformasiyalarının qarşısını almaqda məhz Heydər Əliyev tərəfindən formalaşmış həmin Azərbaycan diasporasının fəaliyyəti böyük əhəmiyyət daşıdı.
Bütün yuxarıda qeyd etdiklərimizə əsasən deyə bilərik ki, Azərbaycanda Heydər Əliyev dövlətçilk məktəbi formalaşıbdır. Hər bir məktəbin ən böyük nailiyyətlərindən biri də fəaliyyəti ilə həmin məktəbin adını ucaldan məzunlarının olmasıdır. Bu mənada Heydər Əliyev dövlətçilk məktəbi qürur duya bilər, çünki onun Azərbaycanın Prezidenti İlham Əliyev kimi məzunu var. 20-ci əsrdə Azərbaycan iki dəfə müstəqil olub. Birinci dəfə Rusiya imperiyasının, ikinci dəfə SSRİ-nin süqutu nəticəsində. Birinci dəfə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyi 23 ay sürdü, ikinci dəfə bir il sürdü və az qala yenə də müstəqilliyimizin süqutuna gətirəcəkdi. Hər iki halda ölkəyə rəhbərlik edənlərin vətənsevərliyi, Azərbaycanın müstəqilliyini ürəkdən istəmələri kimsədə şübhə doğurmur. Lakin, tarix göstərdi ki, təkcə böyük sevgi və gözəl arzular müstəqil dövlətin yaşaması üçün kifayət etmir. Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu Azərbaycanın müstəqilliyi 30 ildən çoxdur ki mövcuddur və özünün dediyi kimi, bu müstəqillik əbədi və dönməzdir. Bu, kimsənin inkar edə bilməyəcəyi bir faktdır. Həmin 30 ilin 20 ili də Heydər Əliyevin dövlətçilik məktəbinin ən parlaq məzunu olan cənab Prezident İlham Əliyevin hakimiyyəti dövrünə düşür. Bu dövr Heydər Əliyev tərəfindən yaradılmış möhkəm dayaqlar üzərində duran Azərbaycanın bütün sahələrdə sürətli inkişaf dövrü oldu: Azərbaycanın iqtisadi potensialı dəfələrlə artdı və ölkəmiz qarşısına çıxan hər bir problemi həll edə biləcək bir səviyyəyə çatdı; məqsədyönlü ordu quruculuğu nəticəsində Azərbaycan ordusu dünyanın güclü orduları ilə bir sırada yer aldı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etdi; uğurlu xarici siyasət nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzu artdı, ölkəmiz, qarşısına şərt qoyulan vəziyyətdən çıxaraq özü şərtləri müəyyən edən, dünya dövlətləri üçün etibarlı tərəfdaş statusu qazanan, milli mənafelərimizi bütün beynəlxalq platformalarda cəsarətlə müdafiə edə bilən bir dövlətə çevrildi; azərbaycançılıq ideologiyası ətrafında milli həmrəyliyiin təmin olunması bütün dünya azərbaycanlılarının fəaliyyətinin əsas qayəsi oldu.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik məktəbi bu gün cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə öz fəaliyyətini davam etdirir. Həmin məktəbin yetirmələri dövlət idarəçiliyi, qanunvericilik, dövlət təhlükəsizliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunması, ölkədaxili əmin-amanlığın təmin olunması, iqtisadiyyat, təhsil, səhiyyə, xarici siyasət kimi sahələrdə uğurla fəaliyyət göstərirlər.
BDU Fizika fakültəsinin dekanı Bəxtiyar Paşayev
BDU Fizika fakültəsinin dekan müavini Məhəmməd Məhərrəmov